معرفی: «حسین حسن زاده رهدار» از معدود کسانی است که همواره با «ادبیات لر» برخوردی عمیق و جدی و فعال داشته است. «کهبنگ؛ مجموعه دو بیتی به زبان بختیاری» یکی از مهمترین کتابها و نمونه های معاصر ادبی لری می باشد، ادبیات در اثر دیگر استاد رهدار « از بختیاری تا بختیاری» نیز محور اصلی مباحث ایشان است، شاید نادر کسانی باشند همچون آقای رهدار که بتوانند در باب ادبیات لر، به طور عام و فراگیر، رهنمودهای روشنگری در اختیار فعالان و مخصوصا جوانان این حوزه قرار دهند.

           

 »» ادبیات ما را گاهی «ادبیات محلی و فولکلوریک» می نامند، گاهی آنرا «ادبیات گویشی» می خوانند و زمانی بدان عنوان «ادبیات قومی» می دهند، شما کدام عنوان را می پسندید؟

ادبيات ما (لری) هر آنچه  آنرا بناميم  نامی خوشايندتر از" ادبيات قوم لُر" نمی تواند برازنده و در خور آن باشد. چرا که ما يک قوم بزرگ و شناخته شده با شاخه های قومی و گستردگی و يکپارچگی جغرافيايی خود هستيم. وقتی که قوم شديم پس گويش و ادبيات گويشی برای ما بيرنگ و بي معنی  ميشود، شناسنامه يک قوم  زبان آن است که با آن خود را معرفی می کند  و زبان لری ويژه قوم لر با شاخه های و گروههای لرستانی، فيلی، لک و.. گروه بختياری و اما گروه ممسنی و کهگيلويه و بوير احمدی با گستردگی چشمگير اين شاخه ی جنوبی زبان لُری تا کرانه های خليج فارس و بخشهايی از استان بوشهر و استان فارس تا جنوب شرق سرزمينهای بختياری چه در خوزستان و چهارمحال بختياری سايه افکنده که متاسفانه مورد بی مهری قرار گرفته است و بيشترين گويندگان زبان لری را در خود گنجانده است با کمترين کار ادبی و ادبياتی لری از اين زبان.

 

                          

 

ببينيد در جامعه ای چون ايران و کشور های فارسی زبان به مناسبت برخورداری از ادبيات نيرومند و ريشه داری که در جهان ادبيات سخن ها برای گفتن دارد و می زند هميشه در طول تاريخ برای خرده فرهنگهای  اين سرزمين ها  بعنوان ادبيات غالب خود را نشان داده و گاه نويسنده، شاعر و هنرمند  خرده فرهنگی جهت نشان دادن اثر خود کار خود را با اين ادبيات مزين کرده تا بتواند  اثری در خور ارائه نمايد. تاريخ قوم ما هرگز به زبان خود ما نگاشته نشده است گويی برای غير لران آنرا نوشته اند تا آنها بدانند که ما کيانيم و ... گر چه نويسنده خرده فرهنگی از ادبيات فارسی نهايت بهره جويی قابل ستايشی را جسته که نمی توان از آن به سادگی گذشت  گاهی  اين بهر ه متقابل هم بوده است ، ديوان پژمان بختياری يا ديوان اقبال لاهوری و شهريار و... تاثيری که بر ادبيات پارسی داشته اند کم نيست.

اما اشاره به ادبيات فولکلوريک کرديد . folklor از واژه ی فرانسه و دوگانه  واژه ای است که  آميزش يافته از  ، folk   به چم (معنی) توده ها و lore به معنی " دانش " است همان آگاهی و علم داشتن به آداب و سنن و ادبيات و تاريخ توده ی مردم.

بنابراين با توجه به ادبيات غالب از زمانی که اين واژه وارد زبان پارسی گرديد رنگ و مفهوم  "محلی" بخود گرفت يعنی شعر محلی (شعر فولکوريک ) موسيقی محلی و لباس محلی و... سپس تر در بين روشنفکران  هر آنچه  هنر خارج از پايتخت باشد محلی ناميده شد و فولکلور خواندنداش. و خوب می بينيم که اين واژه به ذات معنی واقعی خود هرگز معرفی نگرديد

ولی با همه ی اين وجود و به نظر من برای اين جستار هيچ عبارتی زيباتر از " ادبيات قومی " برازنده نيست.

 

»» با توجه به اینکه پیشینه ادبیات لری شفاهی است آیا یک  «ادبیات شفاهی» می تواند محملی برای آفرینش و تداوم ادبیات مکتوب باشد؟

 پيشينه ادبيات قوم لُر را در سروده های سينه به سينه  داستانها و حماسه ها واعتقادات اسطوره ای آنان بايد جستجو کرد و می دانيم که دايه ادبيات هر قومی تا پيش از نوشتار شدن اش همان ادبيات شفاهی است که پس از دوره ای  به دست نوشته ها و متون آن قوم دگرگون شده است  آثار برگزيده جهان هرکدام  از اين دهليز عبور کردند و دستخوش پاره ای رخدادهای زمانی قرار گرفتند تا کتابت شدند  از قبيل ريگ ودا، بخشهايی از اوستا، کتاب عهد عتيق دانيال، متون آسوريک و يونان باستان، چين باستان و...

اما اگر گامی به گذشته تر عصر کتابت فوق که متون آن را ياد کرديم، برداريم خواهيم ديد که پيشينه قوم لر و شکوفايی باستانی و فرهنگی آن از  ابتدای هزاره سوم پيش از ميلاد آغاز می شود. يعنی  اقوام  "کاسی "های ساکن در ايران که از کهن ترين اقوام ايرانی  ساکن در سرزمين های لُر و  زاگرس ميانی اند"که تا حضور هخامنشيان و آميزش با اقوام آريايی استقلال فرهنگی خود را پاسدار بودند.

،، دوستی در يک نشست قومی به اين تعدد اشاره کرده که ما اکنون بيش از 500 جلد کتاب در قوم خود داريم. آيا 500 جلد نمودار تعالی و ترقی فرهنگ و ادبيات ما خواهد بود؟ یا کیفیت کارها ملاک است؟،،

متاسفانه مورخين برای اينکه فرمولها و معادلهاي خود را خدشه دار نکنند در دوره ی اقتدار کاسی ها فقط از تمدنهای ايلامی و آشوری و بابلی ياد می کنند هرگز از تمدن کاسی نامی نبرده اند ولی براين باور هستند که کاسی ها مردمان مقتدر ساکن در سرزمينهای لُر نزديک به 600 سال بر بابل حکومت کردند و سپس به دست ايلاميان، بابل از آنها پس گرفته شد و فاتحين کاسی به سرزمين همتباران خود باز گشتند و نيز آشوريان افتخار می کردند که با ارابه ها و اسبان تربيت شده ی کاسی به ميدان جنگ می روند . گرچه  نياکان قوم لر خط را از بابلی ها گرفتند اما فرهنگ و اشکال باستانی که تا پيش از حضور کاسی ها در بابل و جنوب عراق کشف شده موضوعات تماماً اشکال هندسی بی روح که بيشتر بيان جادوگری است ولی بعدآً در عهد و پس از کاسی ها اين اشکال با الهام از فرهنگ نقاشی های کاسی با طراحی های  شگفت انگيز از شکار و شکار گاه که ويژه سرزمين لُر بود و نيز اسطوره های قومی کاسی آذين بسته شد   گونه های مفرغی بدست آمده از سرزمين های لُر بويژه در استان لُرستان  سند معتبری است که در موزه های فرانسه و انگليس و تهران  فرياد کتابت می کشند و به نام گونه هنر کاسيت در جهان معروف اند. آنگاه که هر شکلی زبان بگشايد همان خط خواهد شد که به تو چيزی آموخته پس خود يک کتاب است  چرا که  از  پردازش به موضوعی سخنمی آورد. پس نتيجه می گيريم اگر کتابتی که منظورتان قلم و کاغذ نباشد ما کتابتهايی داريم که در نگاره های سنتی و قومی خود، در آوازها و سوگسروده ها و شاديانه های قومی  که برسينه های نياکانمان نوشته شده اند و اسپارده اند که بسيار نيرومند وبا غنايند، آنها را می بينيم و می خوانيم، فقط با يد کمی سواد خواندنش را داشته باشيم. راستی آيا کتابتی ماندگارتر ار کتاب سينه های اين قوم سراغ داريد؟

 

»» جایگاه تولیدات ادبی قوم لر در فرهنگ امروز مردم چگونه است؟

ادبيات لُری نبايد محفل نشين مجالس روشنفکری باشد و در انحصار و دستاويز گروهی خاص در آيد زيرا که مجال آن نيست و بايد به ميان توده ها و در دل و انديشه آنها " لامردون " بسازد. اين ادبيات برای آنکه  به سطوح ملی و بين المللی برسد بايد خود را مسلح به فنون و پديده های نوين  با مضامين تازه و نه تکراری ادبی کند. کما اينکه پاره ای از کارهای ادبی و فرهنگی بختياری از مرزهای قومی و ملی خود را در سطوح بين المللی نشان داده است. ترجمه ی فرانسه يک اثر شعری بختياری که سرور خوبم بهمن کيهان بختيار با مشاورت ژان پير ديگار در حال انجام است خود مايه افتخار قوم لر  است که بختياری سزوار آن می باشد. و يا کارهای فرهنگی که سروران و عزيزان وبلاگ نويس لر و بويژه نشريه اينترنتی http://www.loor.ir/  زحمت می کشند خود يک سروش و پديده ای است که فرهنگ و ادبيات لر را تا فرامرزهای کشورمان خواهد رساند و خواهيم ديد ادبيات لُری بوده و هست و جان دارد و بالنده و می دمد، پرواز می کند، و نهالی ست که از ريشه کهنسالی برخوردار است  و سخت نياز به هوشياری و "بنگشت پايی" دارد.

 

،، آيا کتابتی ماندگارتر ار کتاب سينه های اين قوم سراغ داريد؟ ،،

»» عوامل بازدارنده رشد و باروری ادبیات قومی لر کدام است؟

عدم خودباوری ادبی قوم لُر نخستين عامل بازدارنده است که متاسفانه دربرخی از قلم بدستان جوان مشاهده می شود  . همانطوری که قبلاً گفتم بايد از محفلی آن خارج اش کرد گليم زير پای اين ادبيات را بايد کشيد و تکاند تا از گوشه نشينی قومی بيرون بزند  هوايی تازه تنفس کند مبادله افکار داشته باشد از پديده های و تجربه های ديگران بهره ببرد و لباس منطقه ای را از تن برکند تا  باسخنی نو و با حلاوت به ديگران از در سخن در آيد .

تعدد کتابت لری نمی تواند ادبيات لری را به جايی برساند بلکه اين کيفيت و محتوی آن است که بيانگر انديشه لر خواهد بود و می توان روی آن حساب باز کرد . دوستی در يک نشست قومی (که زحمات او در اين راه ستودنی است ) به اين تعدد اشاره کرده که ما اکنون بيش از 500 جلد کتاب در قوم خود داريم. آيا 500 جلد نمودار تعالی و ترقی فرهنگ و ادبيات ما خواهد بود؟ يا کيفيت انديشه  و  نشر يک اثر خوب و تاثير  نهادن اش  در ميان قوم لر بايد راهکار قرار گيرد .  آنجاست که به" هياری" نخبگان نيازمنديم تا نمانيم .که اميدوارم سرورانم از اين گستاخی رنجه نشوند

 در پاسخ به رسم الخط . البته بايد گفت  ضرورت رسم الخط لُری خيلی خيلی محسوس است ولی اينکه همه ی عامل بازدارنده باشد خير به قول خواجه شيراز:

يکی است ترکی وتازی در اين معامله حافظ

حديث عشق بيان کن بدان زبان که تو دانی

 

»» پیوند ادبیات ما با دیگر عرصه های فرهنگی همچون موسیقی و.. چگونه است؟

ما در قوم لر ادبياتی داريم که به جرات نمی توان با ادبيات ساير اقوام فلات ايران يکی و يا همسان اش کرد. شايد در پاره ای از اشتراکات معيشتی که فرهنگ ساز و فرهنگ پرورند يگانگی داشته باشد ولی ويژگيهايی که اين ادبيات را از ديگران تميز می دهد سوابق تاريخی و تاريخ سازی اقوام لر چون بختياری ، لرستانی و بوير احمد و روحيه سلحشوری و برخورداری از عواطف و عشق و حماسه ويژه ساکنان زاگرس وصفات نشات گرفته از زلالی چشمه ساران و طبيعت و اسطوره های باستانی چندين هزارساله و.... که هرگز نتوان انديشه ی يک بختياری را با يک شاه سوند و سنگسری يا يک تالشی يکی دانست و ادبيات آنها را هم به صرف معيشت زندگی ايلی و يا يکجانشينی در دو قوم همسان و تراز کرد .

بختياری نيده هرکِی هُمدُرُنگ نيد

گپ دل نزيده و ميراث بُنگ نی

بختياری می گويد آنکس که همصحبت تنهايی ديگران نباشد بختياری اش نخوانيدو او نتوانست فرياد دل خود را به گوش ديگران برساند  پس او را ميراث دار بانگ قوم خود ندانيد.

خوب وقتی اين انديشه را با انديشه ساير اقوام غير لر و غير بختياری محک بزنيم خواهيم ديد بايد به بعضی ها خلعت هم بدهيم تا لب باز کنند و پاسخ سلامی به تو بدهند .

 به هرحال ادبيات ما با کار و موسيقی آميخته است و در دامان موسيقی ادبيات شفاهی ما پرورش يافته همچنان که ادبيات کار هم در قوم لر اين چنين بوده است و از اينکه چگونه بايد باشد هر جويباری راه خود را تارسيدن به دريا باز می کند " نه مهنه اَو منه جويی که کهنست / مير برد گپی بالس کمين بی " ( هيچگاه آب در جويی که روان گشت درنگ نمی کند مگر سنگ بزرگی سد راه شود(

 

»» در باب جشنواره «تمدار بیت» و اهیمت چنین حرکتهایی بگوئید

جای آفرينش چنين وارگه های ادبی در اين سرزمين خالی بود  و خوشحالم که آغازگران آن از ميان همتباران  خوب بختياری ام برخاستند که دست مريزاد. اگر ايجاد چنين وارگه هايی از مقوله منطقه ای و شاخه ای خارج شود و لُر شمول گردد زيباتر خواهد بود. از  آنجايی که ما فراخوان به ساير همتباران لُرمان داده ايم بهتر بود با عنوان شعر لُری از آن ياد می شد که هم شامل ميزبان و هم مهمان همتبار می گرديد اميدوارم که عزيزان همتبار غير بختياری آن را  تکرويی مپندارند و شايد بانيان اين کار به مناسبت اين وارگه که در خاک بختياری است  نامزد کرده اند شما خوب می دانيد که بختياری برای مهمان خود و راحتی بستر او از پوست دلش هم دريغ نکرده

بيو به مهمونی ، مهمون  خودم بو

به کَنمُ پوست دلُم شو  ريونت بو

 .

»» با تشکر از همراهی شما استاد گرانقدر در این گفتگو

من هم در پايان از سروران زحمتکش نشريه اينترنيتی لور که در نشر فرهنگ قوم لر پيشگام بوده اند و بنده از تولد اين نشريه ديده به نيمدری کارهای خوب شان داشتم سپاسگزارم.