دِرنگ كُن ! بمان ! كه بين همرهي و همبويي فروهشتن پلكي است  .

چشم‌اندازي بر مجموعه تازه «مي‌نويسم انديكا» سروده‌ي رهدار

به قلم : حميد منجزي

سالياني است كه " رهدار " و شعرش را مي شناسم . شعر كه هنر و پيشه ي هميشگي اوست اما دلدادگي وي به ادب ، فرهنگ و تاريخ پرفراز و نشيب قومش حديثي است كه اثر و سايه آن در جاي جاي نجواهاي شاعرانه اش ميتوان ديد

اشعار صميمي و لُرياتي " رهدار " را در تمامي آثاري كه از او خوانده‌ام به سياق طبيعت بومي لُرستان و بختياري سراسر بكر و ساده و استوار و درعين حال عميق ، عاطفي و شكرين يافته كه همان بوي سبزه زارهاي چويل، بابونه و كرفس را به مشام مي‌رساند . بهمين دليل هميشه ستاينده آن بوده و از خواندن و شنيدنش حظي وافر برده ام .

" رهدار " اما در مجموعه تازه خود " مي نويسم انديكا " همچون گذشته خورجيني پُر از مِهر و عواطف شاعرانه به بروي مخاطبانش گشوده است . او در اين مجموعه حداقل دو تجربه تازه را در مقايسه با دوبيتي هاي " كُهبُنگ " به منصه ي ظهور و بروز رسانيده ، يكي زبان و ديگري سبك و اسلوب شعر . در " كُهبُنگ " زبان شاعر لري بختياري و قالب شعر دوبيتي بوده ، حال اينكه در مجموعه " مي نويسم انديكا " ، رهدار از زبان " فارس  - لُري  " و سبك و سياق سپيده بهره برده است  .

با اين همه اما فضاي حاكم بر مجموعه تازه ، شباهت تام و تمامي با فضاي " " كُهبُنگ " دارد . در اينجا  " رهدار" بازهم با نگاهي نوستالوژيك و لُرياتي حماسه ها و سادگي هاي گذشته قومش را واگويه ميكند ، به صفا و صميميت و يكدلي و همبويي ايلياتي همزبانانش غبطه ميخورد و گُم شدن و زنده رو رفتن آنرا ميان همهمه و روزمرگي هاي بي وقفه شهر نشينيِ امروز مردمان به حسرت مي نشيند .

" رهدار" در ُدندال هاي مينويسم انديكا ( در اين اثر هر سروده اي با شمارگان دُندال شناخته ميشود كه در اين شمارگان راز ي اسطوره اي نهفته است ) برخلاف نام مجموعه ، نقطه ي خاصي را در نظر نداشته بلكه همچون جوينده اي ناآرام از انديكا ( نقطه ي آغازين ) تا سيمره و كَوَركوه اشترانكوه و سپس تنگ گُجستان و تنگ تامرادي و ليدوماي ممسني را بال بال مي زند كه شايد اثري از هويت گُمشده را در ميان همتباران خود دريافته و كاسه "براربَهري" را بجاي كاسه "هُمسا بَهري" براي نوشيدن بوي بهار بدست آنان بسپارد. " درنگ كن بمان / كه بين هُمرهي و هُمبويي / فرو هشتن پلكي ست / اما چه زود ردپاي  تورا در اجاق كوري تنگ تامرادي گُم كرده ام / كاسه ي هُمسابَهري را به كُهشور پائيزان داده ام / بوي بهار را با تو از كاسه ي برار بَُهري / بايد نوشيد.

او تا پايان مجموعه اش با همين دل نگراني به پيش رفته و دغدغه ي خود را پنهان نمي سازد كه پس از آن آسيب پائيزي مبادا بهاران هم نتواند سرزندگي دوباره اي به شاخ و برگها ي اين درخت ريشه در خاك كهنسال بدهد.

با اين مقدمه خاطر نشان مي سازم اگرچه براي نقد و بررسي همه جانبه مجموعه " مي نويسم انديكا " به فراواني و فراغت مي توان گفت و شنود و نوشت ، اما به دليل تنگي مجال و پرهيز از پُرگويي ، نگارنده ي اين سطور ، به ذكر مهمترين ويژگي هاي سبك شناختي اثر يادشده بسنده خواهد نمود.

با نگاهي بسيار گذرا ،ْ برجسته ترين ويژگي هاي مجموعه " مي نويسم انديكا " بشرحي كه خواهد آمد از نظر صاحب اين قلم حائز اهميت و قابل توجه مي باشد :

1-   سبك ويژه ي فارس لُري :  آقاي ابراهيم خدائي در نشريه انترنتي لور با مقاله اي تحت عنوان (فارسي سبك لُرستاني) پيرامنون " مينويسم انديكا " مي نويسد  شايد بتوان آغاز طليعه ي سبك ادبي فارس – لُري را به نخستين فعاليتهاي ادبي مردم لُر زبان برگرداند " شاعراني همچون باباطاهر و فايز دشتي قديم ترين لُر سراياني بوده اند كه در قالب همين سبك ويژه آثار آنان را مي شناسيم و اضافه بر هر آنچه كه آمد تقريباً حدود سه دهد ي قبل نيز مجموعه گلشن لُر – نصرت اله آستركي با همين سبك سروده شده است . خلاصه اينكه اگر چه نام فارس لُري اخيراً از سوي برخي لُرنويسان بر سر زبانها افتاده اما با استناد به آثار ياد شده بالا هيچ شكي وجود ندارد كه چنين سبكي حداقل از قرن پنجم هجري به بعد وجود داشته و اخيراً از سوي لُری نويسان مورد توجه جدي قرار گرفته است .

" رهدار " در مجموعه فارس لري " مينويسم انديكا " في الواقع گامي تازه در اين راه برداشته با اين تفاوت كه بيش پيشينيان خود فضاي تنفس و جولان به واژگان و جملات لري داده است.  همچون : مي نويسم انديكا / گستاخي لَندَر / خشم خدايان / تنفس گاگريوه اي كُفرآميزو هُشداري موزون/ نه رَه به سوار اِده نه رَه به كَلپير / چُمتي كه در چشم چاله اي فرو مي رفت / تا بِلازه كند اُجاق خُماري را / كه تَش گَردون نُو بهيگي بود/ خوشه اي لرزيد .....

در هم آميختگي واژگان فارسي و لُري مجموعه  " مي نويسم انديكا" به هيچ روي چنان نمي نمايد كه واژگان لُري به مهماني واژگان فارسي آمده باشند . هنر " رهدار" در اين بوده كه اين هماميزي را با چنان پيوستگي و تجانسي خوشايند بكار گرفته كه خواننده لُرزبان در تمامي دُندال هاي او فضاي لُرياتي حاكم برشعر را تمام و كمال حس مي كند . دراين فضاي نوستالوژيك و پر از حس و عواطف ايلياتي ، واژگان لُري و فارسي بدون حس غريبگي ، با همنشيني صميمانه و پيوندي ارگانيك به فضاي مورد نظر شاعر معنا بخشيده و در انتقال تجارب شاعرانه نقش آفريني كرده اند.

2-   موسيقي در" مي نويسم انديكا" : يكي از ويژگي هاي مهم شعر لُري وجود روح و فضاي پر احساس غنايي آن است . اين اهميت تا حدي است كه در مواردي فنون عروضي و رديف و قافيه قرباني فضاي غنايي در شعر لُري شده اند .(آقاي مهدي ويس كرمي – نشريه انترنيتي لور پيرامون سبك فارس لُري مي نويسم انديكا مقاله ي فارس لري فرصت يا تهديد ) رهدار درمجموعه نخستين اش يعني " كُهبُنگ " اشعار خود را به زبان لُري و در قالب دوبيتي كه آشناترين قالب نزد لُرزبانان از جهت وزن و موسيقي بوده سروده است به همين دليل عليرغم اينكه در دوبيتي هاي كَُهبُنگ وجه موسيقايي بركليت شعر قالب بوده و در مجموعه مي نويسم انديكا كه آزادي بيشتر كلام از قيود و محدويت هاي اساليب سنتي و بهرمندي از تجربه اي تازه محل توجه بوده ، موسيقي زير سايه كلام قرار گرفته است .

با اين حال ضعف جنبه هاي مربوط به موسيقي بيروني شعر در مجموعه مي نويسم انديكا كه مستقيماً به قالب استفاده شده ي سپيد در مجموعه مربوطه مي شود،  رهدار  را وا دار نموده تا اين جنبه مهم را از نظر دور ندارد . او در بخش هايي از دندالهاي اش با آوردن برخي از سروده هاي كهن بختياري به تقويت موسيقايي شعر خود مي پردازد . دُندالهاي سوم ، ششم ، هشتم ، نهم ، يازدهم ، هيجدهم ،  نوزدهم ، و بيستم  اين مجموعه را مي توان گونه هايي از اين دست بر شمرد .

3-   تشبيهات و تركيبهاي واژگاني در مي نويسم انديكا : در زمينه تشبيهات و استعارات بعنوان نقطه مركزي صَور خيال شاعرانه  رهدار در مجموعه ي جديد خود بيشتر از صنعت تشخيص استفاده نموده است . بدان معني كه در ارتباط بين مانند ها و همانندها يا مشبه و مشبه به ، عناصر بي جان خارجي موجوداتي ذي شعور و داراي شخصيت انساني فرض شده اند. بهمين دليل تشبيه بين مانندها و همانندها ي خارجي در پايين ترين حد ممكن قرار دارند . نمونه هايي از اين دست تشبيهات يا استعارات بشرح زير مي باشد : دستان تهي ملار ، گستاخي لَندر ، سالار آستارگان ، هيجار خروس ، گُل هاي غيرت ، دلاي دلاور، چنار خسته ، نسيم خويشاوند ، رقص خوشه ها ، چشم زله ، آب تني آفتاب ، بيداري درختان ، دختر آفتاب و بَرد نشانده ي غيرت ، بديهي است كاربرد زياد و فراگير عنصر تشخيص در تشبيهات و استعارات شاعرانه نشان ميدهد شاعر در توصيفات خود بيشترين ارتباط عاطفي و انساني را با طبيعت بومي و محيط پيرامون خود برقرار كرده و شهرِ شعرش را بي حصن و حصار ساخته است .

واما در زمينه ي تركيبات بديع واژگاني ، واژه سازي لُري ، رهدار در مجموعه جديد خود هيچگاه تهيدست نبوده است . خلق برخي از واژه هاي لري و تركيبات تازه در جاي جاي دندالهاي مي نويسم انديكا  ، زيباترين تصاوير را با بار عاطفي بالا در ذهن و ضمير مخاطب زنده مي سازد . به نمونه هايي از اينگونه تركيبات اشاره ميكنم  :

ناف بُران حقوق بشر ، مافه گَه كارون  ، زخمي ترين دندال ها  ، دَكِر خيال ، خورجين سرخ دل ، بي داترين كُر ، بهون بي كَسي ، چولِ وار ِ جهان ، سيمره ي دردينه ، گالاي روزگار ، سالهاي كوه ميري ، خوجين واژگان سِرو ، حماسه هاي خجالتي ، دردينه هاي بي ديوار ، كبوتر مهربان گئوگري ، هيجار سكوت ، هيجار برنو  ، بره هاي دلهره و تريده ي پاييزي و... .

4-   استفاده از اسطوره ها و نمادهاي فرهنگ ملي و قومي : رهدار در مجموعه مي نويسم انديكا كاربرد توامان اسطوره هاي ملي و قومي و استفاده از برخي آيين ها و متلهاي كهن بختياري را در دُندال هاي خود مد نظر قرار داده است . او با رويكردي مثبت به اين منابع ارزشمند ضمن غنا بخشيدن به اثر ادبي جديد خود ، بين فرهنگ بومي يا قومي خويش با آنچه كه فرهنگ ملي و باستاني سرزمين اش ميداند ارتباطي تاريخي و ذهني برقرار نموده و همبويي و همدلي همتبارانش را نه در محدوده ي مرزهاي قومي ، بلكه زير چنين چتري آرزو ميكند .

5-   زنان در شعر رهدار : "رهدار " در مجموعه جديد خود با رويكردي ويژه به نقش برجسته زنان در زندگي گذشته ايل ، تاريخ مذكر و مردمدارانه ي سرزمين اش را به طعن و ملامت ميگيرد . زنان در جاهايي از دندالهاي رهدار نقشي مادرانه و بسيار عاطفي و در جاهاي ديگر نقش حماسي و دشمن ستيز دارند . او در دندال چهارم با طرح قصه ماه بانوي مال، دختر بچه پنج ساله اي بي مادري را به تصوير ميكشد كه اسير بي كسي روزگار ، كفش كهنه مادر به پا داشته و در كنار بركه ي آب زالوي انديكا با انگشتان نحيف خود زلفان خواهر كوچكش ( شاه بيگم فرداي ايل ) را تيمار ميكند و در همان حال پرستاري پدري است كه در خانه عليل و ناكار در بستر افتاده است  .

در دندال تمتي " رهدار " بيداري و هوشياري زنان گذشته ايل اش را به رخ زنان خود ميكشد و در عجب است كه آنان روح خود را چگونه با پتير يا گِرده ناني سازگار ساخته و آن همه غرور و حماسه را از ياد برده اند .

ماه بانوي انديكا /  بيداري تمتي را / به خواب هزاران ساله ي / كدامين تَمدار گِره زده اي / كه اينگونه وارثان تمتي / سازگارترين پتير نوني و كزِ كتوني شده  اند  .....

"رهدار " همچنين در تصويري ديگر حماسه ي ترين نقش زنانه را در زندگي گذشته ايل اش  به رخ مي كشد او در دندال شانزدهم به زناني اشاره ميكند  كه براي حفظ  عصمت زنانه در برابر غلبه دشمن ، سه به سه گيسوان خود را به هم گِره مي زدند تا در زمان و لحظه مقتضي فقط و فقط با يك تير پدر يا برادرانشان خلاص شوند. آنجا كه شيرزني فرياد مي كشد :

آهاي كُرِ بي دا/ يك تير خرجمان كنيد / هر كدام از ما / دا، دُهدر و دَدُو / سه به سه / مي بنديم گيسوان اتحاد را بهم /  ما ، ماده شيران بي تفنگ / در سايگاه ده و چهار گئو / چهارده تير را نماز خواهيم برد .....

او در همان دُندال تصوير ديگري از زناني را به دست مي دهد كه پس از فتح قلعه هايشان توسط دشمن ، خود را از بلنداي قلعه ها به قعر دره هاي آفتاب نديده و تاريك مي اندازند تا عصمت آنان اسير دست تجاوز دشمنان نشود .

به نظر نگارنده اين جنبه هاي قوي نقش زنانه در شعر " مي نويسم انديكا " را نه تنها در دوبيتي ها ي كهبنگ " نخستين اثر شاعر" بلكه در بسياري از مجموعه هاي ديگري كه پيش از اينها با زبان لري يا فارس لُري سروده شده اند كمتر و گاه اصلاً ديده نشده است .

در پايان  اين نوشتار با ديگر تكرار مي كنم كه مجموعه " مي نويسم انديكا"  تجربه اي ارزشمند (از جهت سبك و زبان ) در شعر فارس لُري است كه " رهدار" با قدرت انديشه و استواري كلام ، خلاقانه ترين تجارب شاعرانه اش را با مهر و عاطفتي لُرياتي در اختيار همه همتبارشان از اشترانكوه و كوَركوه و سيمره تا انديكا و سپس ممسني قرار داده است. بهمين دليل آرزو ميكنم تا اين اثر خواندني و هنرمندانه كه پس از چندين ماه انتظار مجوز نشر را كشيده و به زودي در دسترس همگان قرار بگيرد بين خوانندگانش جاي خود را باز كند و راه را براي كارهاي ديگري از اين دست هموارتر نمايد .