در نگارش سروده های لری از فونتهای مخصوص رسم الخط لور استفاده شده است، نصب این فونت در سیستم شما مورد نیاز است برای این کار به صفحه ی زیر مراجعه نمائید:

 http://www.loor.ir/News.asp?nid=102

در صورتی که تمایلی به نصب فونت ندارید می توانید فایل PDF این مقاله را در نشانی زیر دریافت و مطالعه نمائید:

my_documents/my_files/559_hel-o-mikhak.pdf

ابراهيم خدائي

Loor.ir

مئ گرت پَلم تّنن تئ مض نمئ سا غزلم / ناؤنم ناز تّنن ما بَکَشم يا غزلم

قافيض چش دض گرئوض همض ورنيسکض سيت/ دل مض فيسس دض اسر، بي مث دريا غزلم

تش جگايي تضّ بلئزض وض اسر کور نمو/ چون دلم سوختض دض غم بو کزش اوما غزلم

تاکض نؤحلمونض ديأمت رگ دس پام کَشِس / قيژض دل بي کض چني سي تضّ ورئسا غزلم

مئ کَشَم عشق تضّ جائئ کض پري وش نرسض / رت مني گئس تضّ گم بي ؤ دئض نئوما غزلم

وا اريوه چش نازت مض اليسونض حنم / چظ سرو دختر دم بخت وض شؤئا غزلم

چون دَمِت گرمض هناسض ت رئزَنض عشقض دض شعر /هر کسئ حال خوشض مئ کضَ چني وا غزلم

دل مض تژگاه اوستايي زرتشتض هني / چون اهورا دض هوس مئ کشض هورا غزلم

هر دلئ عاشقض دارض يض امئدئ دض سفر / پر دض آؤختض هني وا غم ظئلا غزلم

مجموعه شعر «ترانه هاي هل و ميخک» شامل سروده هاي عابد ميرزائيان چگني به زبانهاي فارسي و لري خرم آبادي توسط انتشارات سيفا در سال 1386 انتشار يافته است.

دکتر مسعود سپهوندي در مقدمه کتاب آورده است: «عابد ميرزائيان چگني از معدود شاعران بومي سراي ماست که در عرصه شعر لري اکثر توانايي هاي زبان مادري اش را هنرمندانه به خدمت گرفته است و مؤيد اين مطلب، عمق انديشه و وسعت تعبير و تناسب لفظي و معنوي و به هم پيوستگي صور خيال و وحدتي است که در جزء جزء شعر او نمايان است.» (ترانه هاي هل و ميخک، ص 13)

ابتدا بر آن بودم نقدواره اي بر اين مجموعه شعر بنويسم اما در نهايت دريافتم اين مجموعه طًرافتها و لطايف فراواني دارد که در يک نوشتار بدان نتوان پرداخت. به همين خاطر فعلا تنها به خوانش غزلي از اين مجموعه اکتفا مي کنم، اميدوارم گامي باشد در جهت معرفي و شناخت بيشتر اين سخنسراي بومي معاصر لرستان.

بيت نخست:

 مئ گرت پَلم تّنن تئ مض نمئ سا غزلم

ناؤنم ناز تّنن ما بَکَشم يا غزلم

مئ گرت: مي گرفت – پَلم: بهانه – تئ: پيش، نزد – مض: من- نمئ سا(مخفف: نمئ هئسا): نمي ايستاد

ناؤنم: نمي دانم- تّنن: تورا – ما (مخفف: مئ حا) بکشم: بايد بکشم-

در همين بيت آغازين سراينده دو بدعت قابل اشاره براي تجربه شاعري لري ارمغان اورده است. نخست اينکه او عزم قلم را بر آن جزم نموده که «غزل لري» بسرايد. در وادي ادبيات لري که بيش و پيش از هرچيز با تک بيتهاي ميرنوروزي و دوبيتي هاي باباطاهر و فايز و حداکثر برخي مثنوي ها و ترانه هاي کوتاه آشنايي دارد پرداختن به قابل غزل از نظر فرم و قالب شعر يک نوآوري است.

دومين بدعت عابد که در همين بيت نخست خودنمايي مي کند ساختن تصويري بديع و بي سابقه در ادبيات بومي لري است و آن شخصيت بخشي به شعر و يک قالب شعري (غزل) و گفتگو و چالش با اوست:

غزلم (شعرم) بهانه ي تو را مي گيرد و پيشم طاقت نمي آورد، در مانده ام و نمي دانم ناز تو را بکشم يا ناز غزل را؟!

اما بايد دانست هر نوزايي و تردستي هنري هزينه اي دربردارد که گاه چاره اي جز پرداخت آن نيست.

بيت دوم:

قافيض چش دض گرئوض همض ورنيسکض سيت

دل مض فيسس دض اسر، بي مث دريا غزلم

ورنيسک: سکسکه اي که در اثر گريه شديد دست مي دهد- فيسس: خيس و نمناک شد- اسر: اشک- بي: شد-مث: مخفف مثل

باز اين بيت همان نوآوريهاو تصويرسازي هاي شاعر در بيت نخست را دامن مي زند. در ابيات ديگري از شعر عابد هم همين مساله وجود دارد:

چش سئائئ کض ونض ازگل عشقئ دض کِلم/ وش گتم سوختمض گُت کِِش نکض اوفيش دلم / رنگ دل بي وض گَنل پا، غزل اوما دض رکو/ گئس نازش وَنض طؤقئ دض جفا دؤر ملم

غيز از شعر عابد همين تصوير در سخن ديگر غزلسرايان لر نيز امروزه زياد به چشم مي خورد، به اين نمونه ها بنگريد:

دلم ائ خو يض غزل وت بنويسم سِي کضُ/ جا قلم، خوم وه سر ائ بلگ بديسم سِي کضُ/ او قدر خَرس بريزم بِئ هر بئت غزل/ کض وه طهَر گل اؤ ديده بخسيم سي کض/ ..غزلم داره تموم ائ بو و گپ پر دلمض/ وه همي خَرس پتي، تريجليسم سي کض

علي مرادي –کهگيلويه

و نيز اين ابيات:

دئض کسئ نئ کض بپرسض وض مض حال دلمض/ يا کض درمون بکنض زخم گوال دلمض / .. نئ ترم پر بزنم تئ تض بئائم امشؤ/ ايچض بض ائ شعر و غزل بستنض بال دلمض

 مرتصًي خادمي-ممسني

 حيف است به بيت بعدي بپدازيم پيش از آنکه به زيبايي تکرار حرف «س» در اين بيت دقت نکنيم: ورنيسکه، سيت، فيسس، اسر، مث

بيت سوم:

تش جگايي تضّ بلئزض وض اسر کور نمو

چون دلم سوختض دض غم بو کزش اوما غزلم

جگايي: جأايي- بلئز: آتش افروخته و شعله ور-  اسر: اشک- نماؤ: نمي شود- بوکِز: بوئي که از سوختن پشم يا لباس به مشام مي رسد و همچنين ماست يا شير که بر اثر حرارت بوي دود مي گيرد (ايزدپناه)

در بيت سوم تصوير ناب و بديع «بوکز اوماأن غزل» مخصوصا در کنار هم قرار گفتن هنرمندانه يک واژه غير لري و ةاهرا نامانوس در جملات لري (غزل) در کنار يک تعبير کاملا ناب (بو کز اوماین) آنهم چنين سازگار و مانوس و صميمي خواننده را سخت تحت تاثير قرار مي دهد.

در اين بيت همچنين هم آهنگی واژه هاي: کور، نمو، بو و اوما گوش نواز است

بيت چهارم:

تاکض نؤحلمونض ديأمت رگ دس پام کَشِس

قيژض دل بي کض چني سي تضّ ورئسا غزلم

نؤحلمونض: ناگهان- رگ دس پا م کشس: دست و پايم را گم کردم- قيژض: فرياد- ورئسا: برخاست

فاعل «ورئسا» در اين بيت کدام کلمه است؟ در نگاه اول و مطابق ساختار جملات لري پنداري اين قيژه و فرياد است که بر مي خيزد اما درحقيقت سراينده «غزل» را نماينده فرياد سينه خويش مي داند که در قالب کلمات و جملات بر مي خيزد و سروده مي شود: ناگهان تو را ديدم رگ دست و پايم گرفت غافلگير شدم فرياد دلم در قالب غزلي ناب سروده شد از زبانم بيان گشت و در پيشگاه مخاطب شعرم است.

بيت پنجم:

مئ کَشَم عشق تضّ جائئ کض پري وش نرسض

رت مني گئس تضّ گم بي ؤ دئض نئوما غزلم

 مئ کَشم: مي کشانَدَم- مني: دنبال و در پي

در اين بيت آنچه بيش از هر چيز ديگر گفتني است اشاره آن به افسانه پري چهل گيس است که در داستانها و متلهاي بسياري به اشکال متفاوتي مطرح مي شود. در اغلب متلهاي لري با چنين افسانه ها و اسطوره هايي بر مي خوريم که جوانان بسياري در پي پري زيبا روي و بلند گيسوي قصه به ناکجاآباد رفته اند و خبري از آنها باز نيامده است.

بيت ششم:

وا ارئوه چش نازت مض اظيسونض حنم

چظ سرو دختر دم بخت وض شؤئا غزلم

اريوه: لفةي -ةاهرا فاقد معنايي خاص- است که خوانندگان لر در هنگام خواندن مقام اليسونه تلفة مي کنند.

اليسونه (=عليسونض- علي يوسي- عظيأوسي): «يکي از کهنترين و رايجترين آوازهاي لري است در گوشه ي «داد» دستگاه ماهور اجرا مي شود و از فاصله ي ماهور شروع شده و به طرف بالا رونده حرکت مي کند.» (سيف زاده، ص 129)

چظ سرو: چضظسرو يا چهل سرود: نوعي فال که با خواندن تک بيتهايي انجام مي شود.

حَنم: خواندم

در اين بيت اشاره به واژگاني از عالم موسيقي و ادب شفاهي لرستان از قبيل ارئوه، اليسونه و چهل سرو و.. زيبايي خاصي دارد.

بيت هفتم:

چون دَمِت گرمض هناسض ت رئزَنض عشقض دض شعر

هر کسئ حال خوشض مئ کضَ چني وا غزلم

 هناسض: تنفس- رئزَنض: ريختض است- مئ کض: مي کند

در اين بيت چينش واژگاني همچون «دم گرم»، «هناسه»، «عشق»، «حال» فضايي عرفان آلود را ترسيم مي کند و انسان را به ياد اين بيت مولوي مي اندازد:

هر کسي از ظن خود شد يار من/ از درون من نجست اصرار من

بيت هشتم:

دل مض تژگاه اوستايي زرتشتض هني

چون اهورا دض هوس مئ کشض هورا غزلم

در اين بيت چندين کلمه غير لري و غايب در قاموس واژگان لري به کار رفته است اما حقيقا چينش آنها در کنار واژه ناب لري «تژگاه» (آتشدان)  چنان هنرمندانه است که  به راحتي نمي توان متوجه شده اينهمه واژه غير لري در بيت است: اوستا، زرتشت، اهورا، هورا، غزل.

همچنين واج آرايي حرف «ه» در کلمات هني، اهورا، هوس و هورا گوش نواز است.

بيت آخر:

هر دلئ عاشقض دارض يض امئدئ دض سفر

پر دض آؤختض هني وا غم ظئلا غزلم

اوخت: آرزو- هني: هنوز

«لیلا» در سراسر  سروده هاي «هل و ميخک» حضور دارد. چه اين نام مصداق خارجي مشخص و مجزا هم داشته باشد و چه فقط در شعر وي حيات يافته باشد، ليلا نماد معشوق و محبوب است. در سروده هاي ديگر همين مجموعه هم مي خوانيم:

دلم سي گئس ظئلا مئ گرئوض / مث مجنون دض کض ئا مئ گرئوض

عشقم زرنس گالض مض افتايض وظم کض/ چئ ظئوض هناسَم غم ظئلايض ولم کض

غزل نوشتض دلم سي چَشِت هني ظئلا/ کض وا مض عضد و قرارئ نمئ وني ظئلا / کجا رَتي کض دلم سي تضّ پاپريکئ بي/ تضّ بال ؤ پر منِ بدبخت ورکني ظئلا

برخي منابع:

پيشينه تاريخي موسيقي لرستان، سيد محمد سيف زاده، خرم آباد، افلاک 1377

فرهنگ قوم لر، عزت الله چنگايي، محمد حنيف، جهاد دانشگاهي دانشگاه تهران: 1374

فرهنگ لُري، حميد ايزدپناه، تهران: اساطير 1381

ترانه هاي هل و ميخک، عابد ميرزائيان چگني، خرم اباد: سيفا، 1386