شنبه, 06 خرداد 1396  

جدیدترین مطالب

اولین-کتاب-نثر-به-زبان-لُری-مینجایی
   توضیحاتی در خصوص کتاب متن های ادبی (فارسی_لری مینجایی)   سایز...
انتخابات-لرستان-و-دنیایی-که-به-کام-پوپولیسم-شد-تحلیلی-بر-انتخابات-شورای-اسلامی-شهر-خرم-اباد
  ابراهیم خدایی / انتخاب های موج سالارانه و غیر قابل پیش بینی دارای ریسک...
برنامه،جهت-وهویت-مدرن-لر-گفتارچهارم-جغرافیای-سیاسی-وهارتلند-لرها
  شیح جهانگیر محمودی /مولفه هویتی دیگری که باید قومیت لر به آن توجه کند،...
اشتراکات-اعراب-خوزستان-و-مردم-لُر
   محسن خواجه گیری لیراوی /علاوه بر اشتراکات مذهبی بسیاری از طوایف عرب...
گزارش-تصویری-20-اردیبهشت-نکوداشت-خرم-آباد
   نشریه اینترنتی لور / سال گذشته هنگامی که سازمان گردشگری شهر خرم آباد...
شال-و-قبا-لباس-مشترک-سرزمین-لر
   محسن خواجه گیری لیراوی / آنچه تصاویر قبل از متحدالشکل کردن لباس در...
به-مناسبت-روز-خلیج-فارس-خلیج-واژه-ای-لُری-ست
   محسن خواجه گیری لیراوی /در زبان لُری مردم جنوب ایران به خم، " خل "...
اقوام-و-تمسخر-قومیتی-از-دیدگاه-قرآن-لری-لیراوی
    محسن خواجه گیری /خداوند مئن قرآن ایفرمایه :  ای مردم شمانه وه یه زن...
ایل-لری-کرمان
  احد رستگار فرد /ایل بزرگ لری از ایلات بزرگ استان کرمان و رابُر است، لری...
بهتر-است-اول-خودمان-را-نقد-کنیم
   ابوالفضل بابادی شوراب /در فضای مجازی خواندم و دیدم که یکی از مجریان...
 

 
 

نگاهی به روند استحاله فرهنگ و هویت لُر؛ چگونه اصطلاحات لکی و ملکی در بختیاری فراموش می شوند

 

عیسی قائدرحمت

صحبت بر سر این نیست که چهار کلمه بختیاری و لکی با هم مشابه‌اند، این تشابهات چه وجود داشته باشد و چه نه، ما یک وجه اشتراک به نام  لر بودن داریم که برای همکاری مان کافی است ...

 

نشریه فرهنگی و اجتماعی لور، عیسی قائدرحمت: در یادداشت های قبلی  (لینک) گفتیم که اگر به جای بررسی سرسری و نگاه دورادور به زبان بختیاری، در پی نسخه های اصیل تر آن باشیم می بنیم با یک زبان به تمام معنا روبرو هستیم و این زبان اصیل بختیاری وجه اشتراکات زیادی با سایر زبان های مردم لر و مخصوصا لکی و ملکی (ایلامی) دارد.

برعکس واقعیت فوق بسیاری با در نظر گرفتن نسخه های جعلی و نو پدید زبان بختیاری در شهرها و... حکم می کنند کهدر قیاس با زبان لکی و ملکی، بختیاری یک لهجه یا گویش از فارسی معیار است و نمی تواند زبان تلقی شود. اینجا بدون این که بخواهم وارد تعاریف زبان و گویش و... بشوم، اشاره می کنم که به باور من زبان بختیاری ضمن داشتن قرابت بسیار با لکی، همان نسبت با زبان فارسی را دارد که لکی دارد.

این نوع برخورد با زبان بختیاری (این که به جای در نظر گرفتن نسخه اصیل آن، نمونه های رایج شهری آن را ملاک قضاوت قرار دهیم) نوعی غره شدن است که در نخوت آن امکان سقوط را مهیا می سازد چون آن بلایی که قبلا بر سر زبان بختیاری آمده در آینده بر سر لکی و ملکی خواهد آمد. وظیفه ماست که برای پاس‌داشت زبان های لکی و ملکی، بقای اصالت زبان بختیاری را بپذیریم و در احیای آن کوشش کنیم زیرا که مرگ زبان اصیل بختیاری، تهدیدی است برای خدشه وارد شدن به زبان لکی و ملکی.

تا اینجا، این‌ گفته ها وظیفه بود و اما باور داشتن خود و همتاران لر بختیاری هم حدیثی مفصل دارد این که ایمان داشته باشیم زبان بختیاری اصیل چقدر با لکی قرابت دارد. کی باور دارد که در بختیاری هم زمانی به آتش، "آگر" و به زیاد "فره" و به بند و ریسمان "رسن" می‌گفتند برای کلمه‌ی بینداز  (شبیهه بُژان لکی) واژه "بشان" را استفاده می کردند. و کی باور دارد که در بختیاری ..

جالب این‌که، وقتی این واقعیات را، یک بختیاری تبار فرهنگ باخته، می‌شنود (البته تعدادی انگشت شمار) بدون هیچ تأملی موضع می‌گیرد که اصلا چنین چیزی نیست. در مطلب قبلی گفتیم اگر توان رفتن به مناطق دور افتاد بختیاری، برای لمس کردن کلمات اصیل بختیاری را ندارید حداقل منابع را بنگرید.

در صفحه‌ی 623 و 624 کتاب تاریخ بختیاری تألیف بزرگ مرد لر "علیقلی خان سردار اسعد"  صد کلمه عامیانه بختیاری از قول میرزا مهدی خان ضیغم‌الممالک ثبت شده است که به جرأت می توان گفت هیچ کدام از این صد کلمه برای فارس زبانان قابل فهم نیست همچنین وجود کلمات مشترک با لکی در آن جالب است از قبیل  کلمات "آگر :آتش" ، "فره: زیاد"، "رسن: بند" و  "بشان: بُژان لکی به معنی انداختن" ...

از سویی دیگر بعضی از لرهای فیلی که به زبان بختیاری آشنایی دارند حکم صادر می کنند که مثلا کلمات "حین" به معنی خون و یا "وَستن" به معنی افتادن، خاص بختیاری است و در زبان لکی و ملکی جایی ندارند.

در جواب ایشان باید گفت که تحقیقی جامع بر روی زبان های لری انجام نگرفته اما نگرشی سطحی بر زبان های لری نشان می دهد که این کلمات هم رد پایی در زبانهای لکی دارند.

در کتاب "نامه سرانجام" ـ که به ادبیات قدیم یارسان نوشته شده ـ به کرات واژه "وستن" به معنی افتادن و "حون" به معنی خون وجود دارد. که "حون" در نامه‌ی سرانجانم با "حین" در بختیاری مشابه است.

در زبان بختیاریِ قدیم به فعل نگاه کردن "نیرسن" یا "نه‌رسن" می‌گفتند. هنوز رد پای این کلمه در ضرب‌المثل‌های بختیاری دیده می‌شود، (فلفل به ریزیس نه‌نی‌یر فلفل به تندیس بنی‌یر) که ترجمه آن می‌شود فلفل را به ریزی‌اش نگاه نکن بلکه فلفل را به تندی‌اش نگاه کن.

امروزه بختیاری‌ها برای فعل نگاه کردن بیشتر واژه "سیل کردن" را به کار می‌برند که با بیشتر شاخه‌های لری برابری می‌کند. اما جالب است که این کلمه رد پایی در شاخه ملکی (ایلامی) دارد، در زبان لری‌ملکی برای فعل نگاه کردن، واژه "نورسِن" را به کار می‌برند که به واژه "نیرسن" بختیاری بسیار مشابه است و هر دو از واژه "نور" فارسی امروزی مشتق شده‌اند.

در انتهای دیوان داراب افسر بختیاری واژه‌نامه کلمات موجود در کتاب درج شده است که در این واژه‌نامه کلمات شبیه لکی مثل "ویر: یاد"، "بگر: بگیر"، "چرنیدن: فریاد زدن"، "شوونم: چوپانم"، "کرنج: چین خورده" و غیره دیده می‌شود.

نکته دیگر اینکه در بختیاری امروزی علامت جمع شیبه لکی معمولا "اَل" می‌باشد اما در بختیاری قدیم دقیقا مانند لکی، علامت جمع "یل" می‌باشد مثلا در شعر ملا زلفعلی بختیاری همه‌ی جمع‌ها یل می‌باشد؛ مانند دسبیلیل: دزفولی‌ها. گویل: برادران. حوریل: حوریان. میریل: مردان و غیره.

البته برخی پژوهشگران معاصر بختیاری مدعی شده اند علامت های جمع "یل، گل، ئل ..."  فقط در برخی واژگان کاربرد داشته اند، متون کهن تر بختیاری (مثل دیوان ملا زلفعلی) نشان می دهد هرچند این ها تنها علائم جمع در بختیاری (زمان زلفعلی) نبوده اند، دامنه استفاده از آن ها خیلی بیشتر از امروز بوده است.

در پایان صحبت بر سر این نیست که چهار کلمه بختیاری و لکی با هم متشابه‌اند، این تشابهات چه وجود داشته باشد و چه نه، خللی به همکاری و همدلی مردم لر نخواهد بود، کما این که ملت های بسیاری وجود دارند که با تمام اختلافات زبانی و نژادی و... از نعمت وحدت بهره می برند، ما همه یک وجه اشتراک به نام  لر بودن داریم که همین برای همکاری مان کافی است.

 بلکه مقصود این است که لرپژوهان گرامی در بررسی زبان بختیاری، نگرشی دقیق و آگاهانه‌ای داشته باشند نه این‌که در بررسی زبان بختیاری، زبان فارس‌لری عده‌ای از افراد مقیم تهران را ملاک زبان بختیاری قرار بدهند. همچنین توجه داسته باشند که بختیاری اصیل، یک زبان خالص است که با سایر شاخه های لری مثل لکی و ملکی و غیره اشتراکات فراوانی دارد.  

منابع:

صفی زاده بوره‌که‌ای؛ صدیق. نامه سرانجام . انتشارات هیرمند1375. تهران.

سردار اسعد؛ علیقلی خان. تاریخ بختیاری. به اهتمام جمشید کیان‌فر. انتشارات اساطیر 1383 تهران.

 منصوریان؛ حبیب الله. فرهنگ لغات منصوریان انتشارات آسیا 1369.

 افسر بختیاری؛ داراب. دیوان داراب افسر بختیاری. انتشارات آنزان 1382 تهران.

بختیاری؛ زلفعلی. دیوان ملا زلفعلی بختیاری. انتشارات مشعل 1376 .

سرلک؛ رضا. واژه نامه گویش بختیاری چهار لنگ. نشر آثار1381 تهران.